Transcript
Speaker: I ten zamach majowy, którego stulecie mamy w tym roku,
Speaker: również
Speaker: można powiedzieć, że otworzył szerzej.
Speaker: wrota do przemocy politycznej w życiu państwowym. Więc to doskonale pokazuje, że pójście na ustępstwa
Speaker: doprowadza do kolejnej radykalizacji. Prorektor milczał zaskoczony.
Speaker: A pułkownik?
Speaker: pułkownik Tadeusz Tomaszewski, dowódca Legii Akademickiej,
Speaker: Odpowiedział z ironicznym uśmiechem.
Speaker: Śpiewa ten.
Speaker: Kto ma siłę?
Speaker: Muzyka
Speaker: Widomówka w akcji.
Speaker: Katarzyna Przyborska i dzisiaj jest ze mną Izabela.
Speaker: Żegut.
Speaker: doktora.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: Tak, może być? Dobrze. Ty jesteś doktorą w Instytucie Slawistyki?
Speaker: Pa, pa.
Speaker: Ja już teraz jestem w Niemieckim Instytucie Historycznym.
Speaker: Ale asociacje pozostają dwie, bo jakby wychodzisz z Instytutu Slawistyki, ale jesteś teraz już pracownicą Niemieckiego Instytutu Historycznego.
Speaker: Tak.
Speaker: Tak.
Speaker: I tam odbyło się niedawno spotkanie na temat twojej książki, którą tutaj od razu wszystkim...
Speaker: pokazuję
Speaker: Uniwersytet Ewcinio Chryzysu.
Speaker: I to jest książka, która opowiada o wydarzeniach sprzed stu lat.
Speaker: na uniwersytetach.
Speaker: z Jodeńskim i Warszawskim.
Speaker: Ale jak słuchałam...
Speaker: doskoczenie
Speaker: w Instytucie Niemieckim, to miałam wrażenie, że słucham
Speaker: trochę kroniki dnia.
Speaker: Cieszę go.
Speaker: Są różnice oczywiście, zaraz do nich dojdziemy.
Speaker: Ale...
Speaker: Ale...
Speaker: Mam wrażenie, że został tu opisany taki pochód.
Speaker: rozebrałaś na części...
Speaker: ten proces radykalizacji studentów.
Speaker: Wybrałaś tą grupę studentów, zaraz się dowiemy dlaczego, ale mam wrażenie, że uniwersytety to takie państwa w pigułce. Trochę jak można powiedzieć, że szkoła jest taką pierwszą instytucją, w której człowiek spotyka się z państwem. To uniwersytety są tą instytucją, gdzie wykuwa się...
Speaker: przyszłość państwa trochę. Jak powstają elity, powstaje namysł nad kształtem państwa, to czasem idzie z rozpędu, czasem jest w tym jakaś myśl świadoma.
Speaker: Eee...
Speaker: I...
Speaker: Mmm.
Speaker: I że właściwie, jak potem zagłębiałam się w tą książkę, to miałam wrażenie, że...
Speaker: że rzeczywiście...
Speaker: takie moje
Speaker: przypuszczenia, że mówienie o duchu czasów albo o tym, że wiatr wieje skądś radykalny na przykład i że są takie nastroje, one powstają same z siebie.
Speaker: To nie jest prawda, że te nastroje owszem są,
Speaker: ale żeby one się mogły rozwijać, to potrzebne jest wsparcie instytucjonalne.
Speaker: albo ustępliwość instytucjonalna.
Speaker: Jest potrzebny cały szereg czynników, żeby te nastroje mogły się rozhuśtać. Dzisiaj o tym chciałabym z Tobą porozmawiać.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: trochę wracając do przeszłości, trochę śledząc krok po kroku, jak to się wydarzało i czy to było...
Speaker: Czy ten scenariusz był nie do uniknięcia tej postępującej radykalizacji?
Speaker: Tak, to zgadzasz się na taki...
Speaker: Taki scenariusz tej rozmowy. Bardzo dziękuję za zaproszenie. Mówię też dzień dobry.
Speaker: i bardzo się cieszę, że będziemy mogły o tym
Speaker: porozmawiać, właśnie też może trochę bardziej skupiając się na tych
Speaker: mechanizmach.
Speaker: nie tylko na kontekście historycznym.
Speaker: Tak jest.
Speaker: To zacznijmy od kontekstu trochę tych wydarzeń sprzed 100 lat.
Speaker: Ja tylko tak zarysuję wstępnie i potem oddam ci głos, żebyś to...
Speaker: opowiedziała o tym, ale to, co ja wyczytałam od razu, to to jest tak.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: Kontekst historyczny, czyli młode państwo w Polsce dopiero jakby...
Speaker: odzyskało niepodległość po zaborach.
Speaker: więc ten penpas państwowo -twórczy jest bardzo silny.
Speaker: Z kolei na Uniwersytecie Wiedeńskim to jest taka trochę trauma po utracie.
Speaker: imperium.
Speaker: I...
Speaker: I jest inny też jakby zestaw.
Speaker: Mmmmm.
Speaker: inny pomysł, no bo Austria stała się dużo bardziej monoetniczna, a w Polsce jednak tych grup etnicznych było sporo w tym czasie.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: Kolejny...
Speaker: Kolejnym takim elementem tego kontekstu, który już jest bardziej współczesny, bardziej można tutaj porównać do współczesności, jest narastający kryzys ekonomiczny.
Speaker: Teraz przekonanie o rosnącym kryzysie, a wtedy rzeczywiście już kryzys ekonomiczny, więc rywalizacja o dostęp do zasobów.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: Trzeci element, który znowu mi się wydał taki alarmująco współczesny, to zwątpienie w demokrację.
Speaker: Wtedy był taki moment, gdzie ten liberalizm i demokracja, hasła demokratyczne nagle zaczęły być uznawane za słabe.
Speaker: a
Speaker: A teraz też to widzimy.
Speaker: też jakby ten liberalizm okazuje się być może...
Speaker: Te debaty trwają za długo, Unia Europejska podejmuje w zbyt wolnym tempie wszystkie decyzje, a tu trzeba reagować szybko, potrzeba rządów silnej ręki. Te głosy się też odzywają.
Speaker: Kolejna rzecz to...
Speaker: Dzięki.
Speaker: To jakby napięcie między płciami.
Speaker: do uniwersytetu 100 lat temu nagle zaczęły wchodzić kobiety. I one zaczęły wchodzić...
Speaker: bardzo intensywnie. W Warszawie w 38 -39 rok to już było ponad 60%, prawie 70%.
Speaker: Gdzieś sobie to wypisałam, zaraz powiem dokładnie. To oczywiście zależało od wydziału, ale były wydziały, gdzie faktycznie wydział humanistyczny, gdzie tych kobiet było.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: tam...
Speaker: około 50 %
Speaker: Ale to i tak było bardzo dużo.
Speaker: Koło 50%, ale to też właśnie zależy. Wydziały prawne i lekarskie broniły się przed kobietami jak tylko mogły. Uniwersytet wiedeński był mniej otwarty na kobiety. Tam postawiono trochę ocieszyń.
Speaker: No właśnie.
Speaker: Dobrze, to teraz oddaję Ci głos. Powiedz, ten kontekst zarysowany przeze mnie...
Speaker: powiedziałam, to się zgadza i czy to jest, czy ty widzisz jakby, jak pracowałaś nad tą książką, jak zaczęłaś wchodzić?
Speaker: To czy też odzywały cię takie...
Speaker: dzwoneczki.
Speaker: Ty na początku jeszcze powiedziałaś o instytucjach i mam wrażenie, że te instytucje tutaj są bardzo ważne.
Speaker: I to na różnych poziomach, bo mamy z jednej strony instytucje państwa, które się dopiero kształtuje, które się tworzy.
Speaker: i które tak naprawdę musi się wymyślić.
Speaker: W Polsce musi się wymyślić zupełnie...
Speaker: jakby od zera.
Speaker: Ale również w Austrii to państwo musi się wymyślić na nowo, tak, bo...
Speaker: całe...
Speaker: taki fundament i cała ta konstrukcja, która istniała przed 1914 rokiem, runęła. Nie ma już cesarza.
Speaker: nie ma już tego systemu politycznego.
Speaker: wszystko się zmieniło, więc...
Speaker: Oba te państwa muszą się wymyślić na nowo.
Speaker: i też odpowiedzieć sobie na pytanie,
Speaker: kto jest ich obywatelem i na jakich zasadach.
Speaker: Więc z jednej strony jest to faktycznie ta instytucja państwa.
Speaker: Z drugiej strony są te uniwersytety, które są bardzo ważne oczywiście też dla kształcenia elit dla tego państwa.
Speaker: ale są również bardzo ważnymi właśnie bastionami liberalizmu czy takiej demokratyczności.
Speaker: bo oczywiście w Polsce ten uniwersytet
Speaker: Również
Speaker: powstaje de facto w 1915 roku. On ma swoją XIX -wieczną tradycję, ale...
Speaker: Zostaje na nowo otwarty w 1915 roku na innych zasadach trochę.
Speaker: I te uniwersytety też są ważne ze względu na to, że one w XIX wieku
Speaker: uzyskały autonomię, uniezależniły się i od wpływów Kościoła i od wpływu władzy politycznej, więc też są takimi bastionami niezależnej myśli i to też jest bardzo ważne.
Speaker: No i są jeszcze te instytucje społeczne, o których...
Speaker: o którym ja poświęcam bardzo dużo miejsca.
Speaker: czyli właśnie te organizacje samopomocowe.
Speaker: Więc...
Speaker: Faktycznie ten taki szkielet instytucjonalny tworzy tutaj pewną ramę, dlatego...
Speaker: Co?
Speaker: Yyy...
Speaker: jak zachowują się ludzie.
Speaker: I te instytucje też mogą w różny sposób się ustawiać do tych radykalnych prądów, o których mówiłaś.
Speaker: I oczywiście...
Speaker: Dzwoniły mi różne dzwoneczki.
Speaker: Natomiast jako historyczka jestem bardzo ostrożna.
Speaker: w takich prostych przełożeniach, dlatego że
Speaker: Jeżeli mówimy o kryzysie gospodarczym,
Speaker: no to w okresie międzywojennym był to naprawdę
Speaker: dojmujący kryzys gospodarczy.
Speaker: Mówimy o tym wielkim kryzysie z lat 30 -tych, gdzie produkcja
Speaker: załamała się i zmniejszyła o...
Speaker: niemal 60%. W Austrii to było bezrobocie dochodzące do przekraczające 20 % w Wiedniu. Tak, i w Polsce było podobnie.
Speaker: To nie jest przypadek, że w Austrii
Speaker: I w Polsce, jako w pierwszych krajach, zaczęto właśnie badać
Speaker: od strony socjologicznej bezrobocie i powstały takie przełomowe prace na temat bezrobocia. Ono było ogromne i oba te kraje miały też ogromne problemy strukturalne.
Speaker: To znaczy, Austria została odcięta zupełnie od swojego zaplecza takiego
Speaker: rolniczego, ale też częściowo od zaplecza przemysłowego, bo została okrojona.
Speaker: Polska z kolei miała raz, że miała trzy nieprzystające do siebie
Speaker: organizmy gospodarcze, to jeszcze na dodatek ta struktura, gdzie
Speaker: duża część ludności chłopskiej nie posiadała ziemi albo posiadała bardzo małe działki ziemi. Powodowała, że ten rynek wewnętrzny był bardzo ograniczony, przez co też przemysł mógł się rozwijać w ograniczonym stopniu, a kapitały na jakiekolwiek inwestycje były niewielkie.
Speaker: I ta modernizacja, o której my często lubimy tak pamiętać i przypominać, czyli na przykład budowa Gdyni.
Speaker: to były takie
Speaker: Whisper.
Speaker: wyspy naprawdę w morzu.
Speaker: Eee...
Speaker: Czasami biedy, tak. Może niecałościowo tych wysp było ileś, to jaką wyspą była też Warszawa, oczywiście Śląsk.
Speaker: ale ta sytuacja była naprawdę bardzo trudna.
Speaker: I no to ma się nijak do dzisiejszej sytuacji ekonomicznej i do
Speaker: jakby...
Speaker: poziomu takiego gospodarczego i zamożności ludności.
Speaker: Chociaż oczywiście musimy pamiętać o tym, że tutaj kluczowe jest poczucie deprywacji w danym momencie.
Speaker: to co tracimy i jak odczuwamy te trudności.
Speaker: I też również lęk przed utratą nawet samą czasem już zaczyna grać rolę w wyobraźni.
Speaker: jakby w wyobrażonej sytuacji.
Speaker: Nawet nie jest sama wyobraźnia, tylko zagrożenie. Jak jest zagrożenie kryzysem, od razu to się może przełożyć na...
Speaker: Namastroja.
Speaker: Tak, i jeszcze to...
Speaker: oczywiście się zgadzam, że to
Speaker: Ten kryzys demokracji tutaj miał ogromny wpływ, ale jeszcze do tego bym dodała takie właśnie...
Speaker: poczucie
Speaker: że coś się dramatycznie kończy.
Speaker: i że trzeba podjąć działania, żeby tę sytuację
Speaker: zmienić albo coś ocalić. I tutaj takie poczucie upadku kultury po pierwszej wojnie światowej.
Speaker: Mi się ono i to takie poczucie kryzysu, cywilizacji
Speaker: mi się też nakłada na przykład na obecne poczucie kryzysu klimatycznego.
Speaker: że...
Speaker: konieczne są.
Speaker: bardzo zdecydowane działania
Speaker: i
Speaker: też bardzo szybkie.
Speaker: żeby zapobiec jakiejś katastrofie.
Speaker: więc faktycznie tych zbieżności
Speaker: Jest...
Speaker: Jest kilka.
Speaker: Natomiast ja zawsze jednak staram się zachowywać pewien dystans.
Speaker: I...
Speaker: z takim chłodem podchodzić do bezpośrednich przełożeń.
Speaker: Oczywiście, ale wydaje mi się, że jakby przynajmniej z mojej perspektywy, wydaje mi się, że...
Speaker: KONIEC!
Speaker: Fajnie jest wyciągać wnioski, przynajmniej z historii, z tego, co już się wydarzyło, prześledzić te mechanizmy i zastanowić się, czy...
Speaker: Nawet nie przekładając sytuacji oczywiście jeden do jednego, ale zastanowić się, czy...
Speaker: jest coś, czego możemy się nauczyć, coś, co możemy z tej historii wziąć i zastosować ją w tej chwili na przykład, żeby uniknąć powtarzania.
Speaker: Wędów.
Speaker: Tak i właśnie te mechanizmy wydają mi się tutaj najciekawsze i też to takie sprzężenie właśnie.
Speaker: pewne poczucie kryzysu, pewna atmosfera kryzysu.
Speaker: jak ona uruchamia pewne mechanizmy albo jak tworzy
Speaker: pożywkę dla pewnych reakcji i to jest faktycznie coś, co ja też jakoś staram się w tej książce
Speaker: eksponować, czyniąc z niej trochę takie studium
Speaker: nie tylko historyczne, ale też trochę socjologiczne, chociaż socjolożką nie jestem.
Speaker: To teraz pomyślmy, bo ja sobie tutaj zapisałam kilka dat i są...
Speaker: Widać z nich, że były próby...
Speaker: Władze uczelni, ale też władze państwowe obserwowały narastające nastroje ksenofobiczne i próbowały, ale też taką faszyzację stopniową życia publicznego.
Speaker: i próbowało im zapobiec.
Speaker: Na przykład zabraniając organizowania...
Speaker: Mhm.
Speaker: związków studenckich, samopomocy, które miałyby taki odcień ideologiczny.
Speaker: Mhm.
Speaker: czy to właśnie było, czy jakby...
Speaker: Czy to były próby powstrzymania tego narastającego faszyzmu, tych nastrojów? Czy to były próby oddzielenia, jakby zachowania autonomii uczelni?
Speaker: od życia politycznego, jakby w którą stronę to, z której strony te decyzje wynikały? Ja bym powiedziała, że to były próby powstrzymania radykalizacji życia społecznego i faszyzacji pewnych organizacji, czy odcięcia ich.
Speaker: Natomiast to były też takie działania, może powiedzmy konkretnie,
Speaker: o co chodziło.
Speaker: Znaczy
Speaker: początkowo władze państwowe też starały się zadziałać
Speaker: na zasadzie
Speaker: kije i marchewki.
Speaker: To znaczy, kiedy już było widoczne pod koniec lat 20., że to organizacje skrajnie prawicowe.
Speaker: takie jak Młodzież Wszechpolska, Obóz Wielkiej Polski.
Speaker: Faktycznie...
Speaker: zaczynają dominować na tym terenie akademickim i zyskują ogromną popularność wśród studentów.
Speaker: to początkowo władze trochę próbowały stworzyć im konkurencję.
Speaker: I powstała taka organizacja, która się nazywała Legion Młodych.
Speaker: która miała też trochę wychodzić naprzeciw tym oczekiwaniom, to znaczy to była też taka organizacja odwołująca się do pewnych wzorców militarnych, też właśnie pewnego wzorca wodzowskiego.
Speaker: Oczywiście ta nazwa Legion nie była przypadkowa, bo to miała być też pewna kontynuacja tradycji legionowej.
Speaker: i dla nich autorytetem naturalnie był Józef Piłsudski.
Speaker: Ale to była taka organizacja, która miała być właśnie taką...
Speaker: silnym głosem młodego pokolenia w tym obozie piłsudczykowskim.
Speaker: I ona dostała też znaczne środki na to, żeby się rozwijać.
Speaker: A na samym Uniwersytecie już później, na początku lat 30. również powstał
Speaker: konkurencyjna organizacja.
Speaker: samopomocowa, spójna.
Speaker: która też dostała od państwa środki na pomoc. Czyli były właściwie dwie takie dosyć liberalne organizacje studenckie?
Speaker: Bo spójnie też miała profil zdecydowanie niefaszystowski.
Speaker: Znaczy spójnia była bardzo demokratyczną organizacją, liberalną, zrzeszającą i lewicowców i demokratów.
Speaker: Legion Młodych mam wrażenie, że...
Speaker: starał się manewrować i trochę romansował z pewnymi wzorcami właśnie faszystowskimi. Tam się też czasem pojawiały
Speaker: wątki antysemickie, ale takie
Speaker: Tylko...
Speaker: tylko ekonomiczne.
Speaker: Natomiast one obie stały jakby na straży pewnego istniejącego.
Speaker: porządku i faktycznie no...
Speaker: stanowiły przeciwwagę dla tej rosnącej w siłę skrajnej prawicy. Okazało się nieskuteczne. Tak i to była taka próba powiedziałabym takiej
Speaker: takiej liberalnej polityki, że stworzymy tutaj konkurencję i spróbujemy przyciągnąć, jakoś uczynić atrakcyjnym te nasze...
Speaker: W obozie piłsudczykowskim właśnie nad tym myślał Adam Skwarczyński, jeden z ideologów.
Speaker: tego środowiska.
Speaker: I dlaczego tak się nie stało?
Speaker: Eeeem...
Speaker: Bo faktycznie...
Speaker: Obie te próby były nieudane.
Speaker: I myślę, że...
Speaker: to, że one były nieudane.
Speaker: To pokazuję.
Speaker: że właśnie jednak ta sympatia leżała po tej drugiej stronie.
Speaker: No.
Speaker: Ta sympatia wynikała skąd? Czy to wynikało na przykład z wieku studentów, z tego, że studenci często, młodzież w tym wieku jest często antysystemowa i jak gdzieś jest...
Speaker: utarty
Speaker: utarty autorytet, jest to po stronie państwa, to jakby z racji pragnienia rewolty, to właśnie stają po tej drugiej stronie.
Speaker: Czy to wynikało z poglądów wyniesionych z domu?
Speaker: Jestem przekonana, że ten antysystemowy element i ta chęć takiej emancypacji odgrywała tutaj ważną rolę.
Speaker: Tym bardziej, że dla dużej części młodzieży
Speaker: Jednak zamach majowy
Speaker: był pewnym szokiem, był też zamachem na...
Speaker: ich państwo, w którym oni już
Speaker: z którym oni się bardzo mocno utożsamiali, utracili zaufanie do Piłsudczyków jako teraz grupy, która
Speaker: trzyma władzę i wiadomo było, że jej nie odda.
Speaker: Eee...
Speaker: I ten zamach majowy, którego stulecie mamy w tym roku,
Speaker: Również
Speaker: można powiedzieć, że otworzył szerzej.
Speaker: wrota do przemocy politycznej w życiu państwowym.
Speaker: No bo jeżeli...
Speaker: Dziękuję.
Speaker: Konstytuuje się władza w oparciu
Speaker: o zamach wojskowy.
Speaker: I wiadomo, że nie da się już jakby tej władzy odebrać w sposób demokratyczny na drodze.
Speaker: parlamentarnego sporu.
Speaker: to to otwiera drogę
Speaker: do innych metod walki o władzę.
Speaker: I nie jest przypadkiem, że obóz Wielkiej Polski, czyli ta...
Speaker: właśnie odpowiedź endecji, odpowiedź prawicy na zamach majowy, że obóz Wielkiej Polski powstaje w grudniu 1926 roku.
Speaker: W następnym roku powstaje Ruch Młodych.
Speaker: gdzie właśnie
Speaker: tłumnie,
Speaker: dołączają
Speaker: do tej inicjatywy młodzi w dużej mierze.
Speaker: studenci.
Speaker: I to jest taki sprzeciw i też te organizacje, które powstawały, o których powiedziałyśmy Legion Młodych i Spójnia, one były postrzegane jako organizacje właśnie takie koniunkturalne.
Speaker: prorządowe, legioniści, legioniści Legionu Młodych byli nazywani sprzedawczykami.
Speaker: Więc...
Speaker: one nie budziły sympatii.
Speaker: I ta autorytarna władza, na dodatek właśnie
Speaker: te działania również na uczelniach budziły pewien opór
Speaker: dlatego, że
Speaker: Od 1930 roku, od wyborów brzeskich już było jasne, że ten reżim Piłsudczykowski idzie w stronę autorytaryzmu. Więc też kadra.
Speaker: naukowa bardzo bała się tego, że również oni chcą uzyskać wpływ
Speaker: Na uczelnię, na akademię, na naukę.
Speaker: I stąd też...
Speaker: z taką rezerwą odnosiła się do tych wszystkich inicjatyw. Czyli tutaj jest trochę taki mechanizm, że w odpowiedzi na radykalizację i na takie trendy, które
Speaker: będą prowadziły do autorizacji.
Speaker: autorytarnych zachowań różnych.
Speaker: i że jej...
Speaker: Młodzież Wszechpolska, NR działa z pozycji siły, no to...
Speaker: jeżeli chce się wobec niej postawić tamę i działa się z jeszcze większej siły, to właściwie mamy do czynienia z taką trochę nakręcającą się spiralą, tak? Tak.
Speaker: Tak, a z drugiej...
Speaker: strony w pewnym momencie już trudno
Speaker: Jakby...
Speaker: Państwo broniąc swojego monopolu przemocy, trudno, żeby tej siły nie użyło, prawda? Tak, ale z drugiej strony jest to, mam wrażenie, niekonsekwentne, bo właśnie na przykład zakazuje istnienia stowarzyszeń, które będą miały charakter polityczny, ideologiczny, ale ten zakaz okazuje się...
Speaker: Puste.
Speaker: To znaczy ten zakaz istniał właściwie od początku. Organizacje studenckie
Speaker: w regulaminach i w statutach uczelni.
Speaker: były określane jako organizacje apolityczne.
Speaker: I właściwie te wszystkie organizacje, które
Speaker: działały aktywnie, właśnie takie jak Młodzież Wszechpolska, ale też Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej na Uniwersytecie.
Speaker: czy komunistyczna organizacja młodzieży socjalistycznej Życie, ale też Związek Polskiej Młodzieży Demokratycznej.
Speaker: Tak naprawdę...
Speaker: Te wszystkie organizacje nie powinny mieć racji bytu, bo...
Speaker: One wszystkie były organizacjami o jasnej agendzie politycznej i profesura
Speaker: I władze państwowe przymykały przez całe lata 20. na to oko, że mają na swoim terenie tę agendę polityczną. Oczywiście można było powiedzieć, że to też jest ważny element socjalizowania tej młodzieży i przygotowywania jej do roli obywateli, no bo te organizacje konkurowały ze sobą.
Speaker: startowały też w wyborach, w wyborach do bratniej pomocy, czyli do tej organizacji samopomocowej, która niosła taką materialną pomoc studentom.
Speaker: ale też była taką formą samorządu studenckiego. Więc można powiedzieć, że...
Speaker: To też były pewne przygotowania do życia w demokratycznym państwie, tylko w pewnym momencie sytuacja zaczęła się wymykać spod kontroli. Cały ten proces trwał kilkanaście lat.
Speaker: W pewnym momencie, znaczy ja tutaj, to jest właśnie proces, tak, więc ja tam też wskazuję na kilka takich tąpnięć.
Speaker: I z pewnością 26 rok jest jednym z takich tąpnięć.
Speaker: Ale jeszcze wcześniej mamy przecież 22 rok, czyli...
Speaker: zabójstwo Narutowicza i w tej nagonce na prezydenta Narutowicza.
Speaker: oskarżanego o to, że został wybrany głosami żydowskimi.
Speaker: Bardzo aktywną rolę też odegrali studenci, również studenci Uniwersytetu Warszawskiego.
Speaker: Więc mamy ten 22 rok, mamy ten 26 rok.
Speaker: Później jest 29 rok, czyli właśnie kryzys gospodarczy.
Speaker: który jednak no...
Speaker: Pewnie przez to młodzież studencko jest odczuwany z pewnym opóźnieniem. Oni w większości pochodzą
Speaker: jednak z rodzin.
Speaker: na tyle dobrze sytuowanych, żeby było ich stać na wysłanie.
Speaker: dzieci na studia.
Speaker: No ale w 30 roku mamy właśnie wybory brzeskie, które...
Speaker: budzą ogromny protest na uniwersytetach, to znaczy styczeń 31 roku to są
Speaker: masowe wystąpienia studentów, protesty.
Speaker: Protestują właściwie wszyscy.
Speaker: poza wspomnianym Legionem Młodych.
Speaker: który już wtedy zupełnie traci jakiekolwiek wpływy i jakiekolwiek takie zaufanie tej młodzieży, tak? I jest właśnie uważany wprost za część.
Speaker: tego obozu rządzącego.
Speaker: Ehm...
Speaker: Więc są te wybory brzeskie. Wtedy też profesorowie piszą protesty.
Speaker: przeciwko temu,
Speaker: Dziękuję.
Speaker: polityce opozycji.
Speaker: byli
Speaker: bici
Speaker: w więzieniu brzeskim.
Speaker: I później następuje 31 rok, który tutaj dla mnie jest bardzo ważnym momentem.
Speaker: czyli w Wilnie ginie
Speaker: student, członek OWP, Stanisław Wacławski.
Speaker: Hmm, eee...
Speaker: gini, jak to jest przedstawiane
Speaker: z rąk żydowskich.
Speaker: znaczy on ginie
Speaker: w rozruchach i po prostu trafia go kamień.
Speaker: tam się obrzucaje ją
Speaker: Studenci chrześcijańscy, studenci niechrześcijańscy, właśnie też studenci żydowscy tymi kamieniami, więc nie wiemy z czyich rąk on ginie, ale jest wykreowany na męczennika.
Speaker: I od tego czasu...
Speaker: Co roku w okolicach rocznicy jego śmierci jest
Speaker: organizowana msza za jego duszę,
Speaker: Manifestacje, które bardzo często przeradzają się w akty przemocy, czy wręcz w takie akcje pogromowe wymierzone nie tylko w studentów żydowskich, ale też na przykład w sklepikarzy żydowskich.
Speaker: Więc to jest taki kolejny moment dużego zaognienia.
Speaker: No i później oczywiście
Speaker: ważnym momentem
Speaker: jest
Speaker: trzydziesty.
Speaker: Piąty rok kiedy umiera Piłsudski.
Speaker: i z kolei to
Speaker: właśnie sanacja.
Speaker: Zaczyna skręcać też w stronę.
Speaker: prawicy szukając nowej legitymizacji po śmierci wodza. Ja pisząc o tej radykalizacji w ogóle tam wskazuję na takie
Speaker: dwa procesy, tak? Z jednej strony na zaostrzenie się europejskiej wojny domowej,
Speaker: To jest taki...
Speaker: Termin ukuty przez historyka Marka Mazowera dla
Speaker: opisania.
Speaker: sytuacji w Europie międzywojennej, kiedy narasta to napięcie.
Speaker: między prawicą i lewicą.
Speaker: i tego takim oczywiście
Speaker: Widomym przykładem jest wojna domowa w Hiszpanii potem.
Speaker: A z drugiej strony jest właśnie ta etnicyzacja uniwersytetu, czyli właśnie to określanie tej wspólnoty akademickiej w oparciu o kategorie etniczne.
Speaker: Czyli w przypadku Uniwersytetu Warszawskiego wykluczenie
Speaker: studentów żydowskich z tej wspólnoty. W twojej książce, nie wiem, czy znajdę w tym momencie to miejsce, ale bardzo dobitnie opisuje to sytuacja na anatomii, gdzie studenci...
Speaker: O, to się nazywało Afera Trupia.
Speaker: gdzie okrzyk...
Speaker: w 26 roku już, brzmiał chrześcijańskie trupy dla chrześcijan. To jest to takie...
Speaker: Yyy...
Speaker: Jest to mocna ilustracja tej sytuacji, w której właściwie ten podział wchodzi na taki...
Speaker: porządek.
Speaker: biologiczny.
Speaker: Wręcz, tak? Bo tutaj argumentem dla tego, żeby były osobne...
Speaker: trupy na anatomii do badań, do nauki dla studentów medycyny.
Speaker: żydowskich i chrześcijańskich, to najpierw ma podłoże religijne, potem coraz bardziej nacjonalistyczne.
Speaker: I wręcz właśnie odnoszą się...
Speaker: argumenty do kwestii
Speaker: biologicznych, takich rasowych, tak?
Speaker: Tak, to jest w ogóle, afera trupia bardzo dobrze skupia
Speaker: Można powiedzieć...
Speaker: Te wszystkie czynniki, z którymi mamy tu do czynienia, bo faktycznie tam się pojawiają i argumenty religijne,
Speaker: I one się pojawiają z obu stron, tak?
Speaker: że na przykład ci religijni, ortodoksyjni Żydzi nie zgadzają się
Speaker: w ogóle na sekcję zwłok, bo
Speaker: zwłoki są święte i powinny być jak najszybciej złożone do ziemi.
Speaker: Ale oczywiście się pojawiają te
Speaker: też antyjudeistyczne przekonania. Ale też społeczność żydowska nie jest jednolita, bo nie wszyscy są ortodoksyjni. Tak, nie wszyscy są ortodoksyjni. Natomiast tutaj też to gra argument u tych studentów.
Speaker: studentów prawicowych, oni mówią
Speaker: Ale zobaczcie.
Speaker: Dla katolików przecież ciało też jest święte i kościół katolicki potrafi się wznieść ponad to i dla dobra nauki jakby zgodzić się na to, żeby została przeprowadzona sekcja zwłok. Więc i pojawiają się te argumenty religijne i faktycznie zaczynają wchodzić takie argumenty nacjonalistyczne, gdzie wyraźnie jest rysowana ta granica właśnie między Polakami.
Speaker: a Żydami
Speaker: Później bardzo mocno zaczynają wybrzmiewać takie rasistowskie argumenty,
Speaker: Ci Żydzi to przecież mają jakieś zdegenerowane organizmy, mają inne zwoje mózgowe. I tylko tam się mógł, w tych zdegenerowanych zwojach, mógł się zalęgnąć pacyfizm. I humanitaryzm, tak.
Speaker: Więc to się również pojawia, a jednocześnie pojawia się tu też bardzo mocno wątek ekonomiczny, tak?
Speaker: Oni krzyczą chrześcijańskie trupy dla chrześcijan, ale też...
Speaker: maszerując na przykład z anatomikum hałubińskiego na teren uniwersytetu.
Speaker: Krzyczą również.
Speaker: Przecz z zalewem żydowskim.
Speaker: Eee...
Speaker: Polska medycyna.
Speaker: Tak, wprowadźmy, jakby żądamy numerus clausus na medycynie, tak, czyli...
Speaker: Żądamy wyparcia tych żydowskich lekarzy z zawodu, żeby zrobić miejsce.
Speaker: Więc tutaj się spotykają te wszystkie argumenty.
Speaker: No a sprawa jest bardzo...
Speaker: poruszająca i można powiedzieć tak cieleśnie
Speaker: dotkliwa, bo właśnie dotyczy ludzkich ciał.
Speaker: Ja to też opisuję w taki sposób, że to też jest takie rozgraniczanie, właśnie takie bardzo cielesne rozgraniczanie tej wspólnoty. Zresztą Senat Akademicki na to przystaje, że...
Speaker: trupy żydowskie mają być
Speaker: preparowane na innych stołach niż te trupy chrześcijańskie.
Speaker: Więc widać, jak to bardzo głęboko wchodzi i jak dużo z tych takich
Speaker: różnych dyskursów jest uruchamianych. I ten rasistowski, ale właśnie o tym, że to są jakieś inne ciała.
Speaker: takie wręcz uruchamianie takiego obrzydzenia do tego drugiego.
Speaker: człowieka. Czyli taki początek trochę od człowieczania, tak? Tak, tak. Trochę jakby wykluczania z tej wspólnoty.
Speaker: ale właśnie takiego...
Speaker: No tak, na zasadzie ciała obcego, po prostu wprost, fizycznie.
Speaker: Tak.
Speaker: Tak.
Speaker: Dokładnie tak.
Speaker: Więc i właśnie ja też pokazuję jak bardzo, no tylko to jest taki przypadek.
Speaker: dyskursu, który my bardzo łatwo
Speaker: możemy sobie wyodrębnić, że on jest faktycznie niebezpieczny, zagrażający, że to faktycznie prowadzi do podziału.
Speaker: Ale ja też staram się pokazać, nawet w tym przypadku, jak na przykład oni uruchamiają jednak takie argumenty.
Speaker: którym wielu z nas też by przyklasnęło, no bo o czym tam jest mowa, że
Speaker: My chcemy sprawiedliwego podziału, tak? Skoro tych Żydów jest...
Speaker: na anatomii, na medycynie 20%, to niech oni dostarczą 20 % tych trupów. Przecież tutaj chodzi o...
Speaker: demokratyczne standardy i pewną sprawiedliwość społeczną. Dlaczego my mamy ponosić te koszty? Te argumenty były z bardzo różnych półek i mogły trafić do różnej publiczności. I bardzo mogły trafić do różnej publiczności. Ale ja też jestem daleka.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: od przypisywania im takiej instrumentalizacji, bo ja też staram się pokazać, mówiliśmy na początku o kobietach.
Speaker: I też staram się pokazać, jak te różne tendencje, na przykład demokratyczne,
Speaker: ale też właśnie emancypacja kobiet.
Speaker: również dolewała.
Speaker: oliwy do ognia i również przyczyniała się do tej radykalizacji.
Speaker: Nawet nie w ten sposób, że budziła reakcję.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: tylko dlatego, że na przykład...
Speaker: te kobiety
Speaker: również starały się dorównać w tym radykalizmie mężczyznom. Były narodowczyniami. Wtedy nikomu feminatywa nie przeszkadzała.
Speaker: w prasie ONR -owskiej feminatywy pojawiały się gęsto.
Speaker: I one też starały się pokazać, że
Speaker: właśnie...
Speaker: że one jako kobiety
Speaker: mogą się odznaczać pewiennym szczególnym radykalizmem, tak?
Speaker: No tak, ale wtedy był silny ten wzorzec, taki genderowy, silny wzorzec męskości. To akurat trochę jest...
Speaker: różne od czasów dzisiejszych, gdzie już ta męskość trochę zaczyna się zmieniać, jest mniej przemocowa zdecydowanie w tej wtedy. A wtedy to był dominujący wzorzec i jak kobiety chciały zająć swoje miejsce, no to musiały trochę
Speaker: zachowywać się bardziej męsko. To prawda, aczkolwiek pojawiały się takie głosy czy oczekiwania, że
Speaker: faktycznie wstąpienie kobiet na ten, znaczy na przykład pojawiały się również obawy, że wstąpienie kobiet na uniwersytety grozi zniewieściałością tego właśnie środowiska studenckiego, akademickiego, ale też było pewne oczekiwanie, że one będą
Speaker: łagodzić w jakiś sposób obyczaje, tak? To się nie stało. Ale też ten
Speaker: I ta demokratyczność miała ten wymiar, że faktycznie
Speaker: przeżywa...
Speaker: jakby w dwudziestoleciu mieliśmy do czynienia z pewnym boomem akademickim. To jest oczywiście dosyć
Speaker: jest zabawne, jeśli weźmiemy pod uwagę, że na tym uniwersytecie wtedy studiowało tam dziewięć tysięcy, jakby w tym najbardziej zaawansowanym momencie dziewięć tysięcy studentów. A już wtedy były obawy o to, że to jest rozdawnictwo dyplomów, że nauka upada, że to jest zaniżenie poziomu.
Speaker: Więc skala zupełnie inna, ale lęki też bardzo podobne. Tak, lęki podobne, natomiast to faktycznie też przyczyniało się, na przykład zaostrzało ten konflikt na anatomii, że tych studentów jest więcej, te wydziały nie były przygotowane do tego, żeby pozyskiwać taką liczbę tych preparatów i to dodatkowo...
Speaker: jakby napędzałą tę sytuację. Czyli brak zasobów, tak, znowu. Pytanie jest, bo będziemy, jeszcze zostało nam jakieś...
Speaker: 10 -12 minut, więc musimy trochę powoli przechodzić dalej.
Speaker: Jest taki moment, w którym ty opisujesz, że...
Speaker: że ta faszyzacja nie musiała...
Speaker: i by nie musiała się nas nasilać, że na początku te organizacje, nawet bratniak, one nie były...
Speaker: aż tak radykalna,
Speaker: one się stawały.
Speaker: radykalna.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: Nie był radykalny. Bratniak u swojego zarania był organizacją bardzo liberalną, bardzo demokratyczną, otwartą. Miał wpisane w status, że przyjmuje wszystkich bez różnicy.
Speaker: płci, klasy i wyznania, one zaczęły się zamykać właśnie pod...
Speaker: wpływem.
Speaker: tych organizacji politycznych skrajnie prawicowych, takich jak Młodzież Wszechpolska.
Speaker: później OWP, a później ONR, ale ja też w tej książce staram się pokazać, jak jednak tym studentom prawicowym
Speaker: udało się przyciągnąć tych studentów, właśnie zafascynować i tych członków tego bratniaka przyciągnąć do siebie, wytworzyć taką właśnie ramę poznawczą w tym bratniaku, że te różne przekonania antysemickie
Speaker: czy właśnie te przekonania o pewnym takim zagrożeniu ekonomicznym, zagrożeniu bytu narodu.
Speaker: zostały
Speaker: Przyjęte.
Speaker: Jako pewna definicja rzeczywistości, że tak jest i wydaje się...
Speaker: że to też zostało przyjęte.
Speaker: przez profesurę i później również częściowo przez władzę.
Speaker: państwowe.
Speaker: Więc...
Speaker: Tak naprawdę to wydaje mi się takim kluczowym momentem.
Speaker: Kiedy to nastąpiło?
Speaker: Trudno dokładnie powiedzieć.
Speaker: Do końca lat dwudziestych jeszcze na przykład w tym bratniaku trwała taka przepychanka. Te organizacje demokratyczne, socjalistyczne próbowały...
Speaker: coś jeszcze ugrać, jeszcze tam wejść, odbić tą organizację.
Speaker: Ale potem już zaczęło się nasilać, bo był taki moment w 31, kiedy jakby władze zgodziły się z powrotem na numerus clausus, który już został jakoś zakazany, tak jakby ten proces już był zatrzymany, ale w odpowiedzi, i bratniak domagał się jakby tego numerus clausus.
Speaker: A.
Speaker: Ale...
Speaker: właściwie w momencie, w którym
Speaker: w którym
Speaker: To żądanie zostało spełnione. Natychmiast zaczął się domagać numeru z nul luz.
Speaker: Więc właściwie podbijał stawkę.
Speaker: To znaczy właściwie ja to też pokazuję
Speaker: że...
Speaker: numerus nullus.
Speaker: tak naprawdę od samego początku funkcjonował jako taki domyślny cel tych grup.
Speaker: numeru z klauzus został wprowadzony
Speaker: częściowo powiedzmy w roku 23, on później został przez stanację zniesiony, tak? Ale ciągle oczywiście praktyka wydziałowa była różna.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: Natomiast faktycznie te organizacje
Speaker: prawicowe, a w ślad za nim bratnie pomoce domagały się
Speaker: ciągle numerus clausus, później numerus nullus, później getta ławkowego. Tak, więc one nie chciały dać się zaspokoić. To nie było tak, że można było je czymś uciszyć, że spełni się ich postulat i oni wtedy się uspokoją, powiedzą okej.
Speaker: Nie. To już nam dobrze. Spełnianie postulatu prowadziło do zaostrzenia i to doskonale pokazuje oczywiście kwestię getta ławkowego, kiedy ono zostało wprowadzone.
Speaker: w 1937 roku rozporządzeniami rektorskimi.
Speaker: a potem domagano się już całkowitego usunięcia Żydów z uniwersytetów i też zaczęto domagać się usuwania żydowskich profesorów, więc to doskonale pokazuje, że pójście na ustępstwa
Speaker: doprowadza do kolejnej radykalizacji. Natomiast
Speaker: Dziękuję.
Speaker: Mhm.
Speaker: Może jakieś działania u progu lat 30., bo to jest faktycznie ten moment zwrotny.
Speaker: Eee...
Speaker: może jednak samą tę bratnią pomoc wyrwałyby w jakiś sposób z rąk.
Speaker: tych radykałów.
Speaker: To był ten problem, tak? Że bratnia pomoc trochę stanowiła taką przykrywkę dla nich.
Speaker: bo oni nie musieli występować.
Speaker: pod swoim szyldem, który mógł jednak odstraszać niektórych, a z drugiej strony występowali właśnie jako reprezentacja wszystkich studentów, jako reprezentacja interesów studentów. Ale to też im dawało taką przestrzeń, żeby ten swój program sprzedawać bardzo szerokim kręgom.
Speaker: studentów i studentek i móc o tym opowiadać. Na koniec popatrzmy jeszcze na otoczenie, bo właściwie ten uniwersytet, no właśnie 9 tysięcy osób, to taka trochę wyspa.
Speaker: Do koła.
Speaker: TUM
Speaker: które...
Speaker: Myśli sobie, a to takie lokalne zamieszki, tutaj jest taki moment, gdzie jest w 1936 roku blokada, bunt w Bratnianku i blokada uniwersytetu. To trwało dosyć...
Speaker: To go.
Speaker: Ale jak to było odbierane przez, już Nert byś na koniec mogła opowiedzieć. To trwało prawie trzy dni, tak, kiedy uniwersytet został zablokowany, a potem po prostu została wprowadzona okupacja Auditorium Maximum.
Speaker: i odbicie Auditorium Maximum skończyło się szturmem oddziałów specjalnych goleniowskich.
Speaker: Jeżeli my kojarzymy w ogóle
Speaker: nie wiem, armatki wodne czy gazy łzawiące przed bramą uniwersytetów z protestami w okresie PRL -u, to jest to błędne, ponieważ to się zaczęło wcześniej i policja w międzywojniu też stosowała takie metody.
Speaker: Natomiast faktycznie ta blokada
Speaker: w której
Speaker: Mówi się, że wzięło udział około 1000 studentów.
Speaker: Czyli zobaczmy 10%, ale trochę więcej.
Speaker: to ona budziła bardzo różne
Speaker: ale faktycznie ci studenci dostawali pomoc.
Speaker: dostawali pomoc w postaci żywności. Były jakieś przerzuty z innych podwórek, właśnie tam
Speaker: żywności chleba. 1000 to byli ci najaktywniejsi, ale dookoła nich była cała sieć społeczna, która ich wspierała. Ja zresztą to też pokazuję przy okazji różnych aktów przemocy, śledzę geografię tych wystąpień, że ci studenci jednak nie byli głupi i nie zapuszczali się na robotniczą wolę ze swoimi postulatami i manifestacjami, tylko raczej sunęli
Speaker: Tam, gdzie była dominacja tych środowisk mieszczańskich, w dzielnicach, które zazwyczaj głosowały za endecją.
Speaker: I to oczywiście tworzyło też taką pewną otulinę. A kolejną otulinę tworzyło to, że oni byli traktowani jako przyszła elita i ludzie, którzy będą rządzić krajem.
Speaker: Więc trochę wolno... Takie dzieci z dobrych domów. Tak, trochę wolno im więcej i też musimy ich słuchać, bo może oni...
Speaker: lepiej rozpoznają ducha czasu.
Speaker: Więc jakby...
Speaker: Te reakcje, myślę, że też takie zdecydowane reakcje były przez to trochę blokowane, żeby jednak nie wyrządzić krzywdy.
Speaker: tym studentom.
Speaker: A do tego takie przekonanie, że młodzież musi się wyszumieć, że po prostu oni...
Speaker: No i...
Speaker: Do pewnego stopnia.
Speaker: Była to prawda, to znaczy
Speaker: Wielu tych ludzi jednak później porzuciło te poglądy albo się do nich...
Speaker: zdystansowało.
Speaker: Wielu nauczycieli...
Speaker: nauczonych tej przemocy pojechało potem w teren, wróciło do swoich miast, gdzie ten radykalizm...
Speaker: Tu jest taki przykład na przykład Łomży i studentów, którzy wrócili do Łomży. Już nie będziemy o tym bardzo długo rozmawiać. Ja bardzo wszystkich zachęcam do lektury tej książki, bo nie da się o niej opowiedzieć w jednej krótkiej audycji, a jest tam masa informacji, które naprawdę po prostu w bardzo drobiazgowy sposób pokazują, jak to się mogło wszystko...
Speaker: wydarzyć.
Speaker: Tak, i ta przemoc się rozlewała faktycznie szeroko i mój obecny projekt dotyczy właśnie tych transferów między miastem.
Speaker: a wsią, bo wielu studentów
Speaker: Po prostu...
Speaker: było przywódcami lokalnych organizacji i agitowało
Speaker: chłopów.
Speaker: I później brali czynny udział właśnie w wystąpieniach antysemickich czy w pogromach.
Speaker: A przecież w Łomży, w Jedwabnem, w całym regionie to są właśnie te miejsca, gdzie dochodziło do...
Speaker: pogromów, które całkiem niedawno
Speaker: bo obchodziliśmy rocznicę w lipcach.
Speaker: Tak.
Speaker: I jeszcze tylko zerkam, bo też zaznaczyłaś sobie jakiś cytat, jestem od początku tej rozmowy ciekawa, jaki cytat ty sobie zaznaczyłaś, więc czy mogłabyś w ostatnim zdaniu popowiedzieć?
Speaker: To jest cytat, który bardzo lubię.
Speaker: chociaż jest on przerażający.
Speaker: który opowiada właśnie o tym, było długo takie przekonanie, że ta fala radykalizmu, ona przed...
Speaker: 1939 rokiem wyhamowała.
Speaker: że to tak zeszło.
Speaker: I żal.
Speaker: Jakby...
Speaker: wszyscy stanęli do obrony.
Speaker: Ojczyzny, tak?
Speaker: I tu jest właśnie opisany
Speaker: Wiec Legii Akademickiej w Auditorium Maximum.
Speaker: który miał ukazać
Speaker: Jedność.
Speaker: rodową.
Speaker: w obliczu niemieckiego zagrożenia.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: Hmm.
Speaker: I ten wiec.
Speaker: Zakończył się też po prostu aktami przemocy antylewicowej i anty...
Speaker: asymicki.
Speaker: Wtem wybuchnął hymn młodych, pieśń pałkarzy i sala ryknęła głośno.
Speaker: oficerowie i profesorowie zerwali się z miejsc, honorując hymny rasistów i antysemitów.
Speaker: Przeniknęły mnie dreszcze.
Speaker: i raptem, zgodnie z logiką rzeczy
Speaker: Hymn przekształcił się w burdę.
Speaker: Wzniesiono okrzyki.
Speaker: Przecz z żydokomoną.
Speaker: W Gdańsku o tej samej porze krzyczano precz z Polską.
Speaker: a gestapo aresztowało Żydów.
Speaker: Wiec przemienił się w pogrom, rozwarły się wrota audytorium i z hasłem obrony Polski przed hitlerowcami narodowcy zaczęli uganiać się za Żydami i lewicowcami, którzy przyszli tu mając ze strony dowództwa Legii gwarantowane bezpieczeństwo.
Speaker: wyciągniętą przeciwko nam pałki i kastety,
Speaker: a nas było za mało, by podjąć walkę.
Speaker: I najsmutniejsze jest to,
Speaker: że dalsza część tego cytatu
Speaker: jest taka, że właśnie
Speaker: Autor podbiega do prorektora.
Speaker: prorektora profesora Stefana Mazurkiewicza, wybitnego matematyka i mówi...
Speaker: Jak możecie na to pozwolić, co się tutaj dzieje?
Speaker: Prorektor milczał zaskoczony.
Speaker: A pułkownik...
Speaker: pułkownik Tadeusz Tomaszewski, dowódca Legii Akademickiej,
Speaker: Odpowiedział z ironicznym uśmiechem.
Speaker: Śpiewa ten.
Speaker: Kto ma siłę?
Speaker: I to jest niestety bardzo smutna puenta.
Speaker: tego co się działo na uniwersytetach w tamtym czasie.
Speaker: ale myślę, że to też jest takie memento.
Speaker: dla różnych władz.
Speaker: Dziękuję.
Speaker: że nie zawsze śpiewać powinien ten, kto ma siłę.
Speaker: Bardzo Ci dziękuję. Bardzo dziękuję.
Speaker: wszystkim oglądającym. Zapraszam do komentowania.
Speaker: Wiadomo, że cały hejt
Speaker: Zawsze wycinam.
Speaker: Taka jest tylko uwaga.
Speaker: bo ostatni w moich podglądach.
Speaker: Dziękuję za uwagę i serdecznie pozdrawiam.
Speaker: Dziękuję bardzo.
Speaker: Dziękuję, Kasia.
Speaker: KONIEC!
